» » Biomüxtəliflik nədir?

Biomüxtəliflik nədir?


Biomüxtəliflik nədir? 

Dünyada həyatın varlığı ciddi böhran altındadır. Biomüxtəlifliyin əhəmiyyəti haqqında məlumatsızlıq günümüzün ən mühüm problemlərindən biridir.
Çoxumuzun bu həqiqəti bilməsi lazımdır: bioloji müxtəliflik planetdəki digər həyat formaları üçün olduğu qədər insanlar üçün də çox əhəmiyyətlidir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası biomüxtəlifliyin əhəmiyyəti ni diqqətə çatdırmaq məqsədi ilə 2010-ci ili Beynəlxalq Biomüxtəliflik İli elan edib. BMT Baş Assambleyası 22 Dekabr 2010-cu ildə, 2011-2020-ci ili "Birləşmiş Millətlər Biomüxtəliflik On İl Vadisi" elan edən yeni bir qətnamə (65/161) qəbul etdi.
BMT biomüxtəlifliyin qorunmasını təşviq etmək üçün çalışarkən, insan biomüxtəlifliyin əhəmiyyəti və qoruması üçün heç bir narahatlıq keçirmir. Təbii sərvətlərin sürətlə istehlak edilməsi və bərəkətli torpaqların sürətli bir şəkildə çirkləndirilməsi bu həqiqəti açıq şəkildə göstərir.
Əhalinin artması təbii sərvətlərin istismarına daha çox səbəb olmuşdur. Bu hal da planetimizin bioloji müxtəlifliyinə zərər verməyə başlamışdır. Son illərdə "biomüxtəlifliyin qorunması" Birləşmiş Millətlər üçün ən mühüm ətraf mühit məsələlərindən biri nə çevrildi və bu da Beynəlxalq Biomüxtəliflik İli kimi tədbirləri hazırlıqlara yol açdı. Ətraf mühiti xilas etmək üçün ətraf qorumağa yönəlmiş ilk addım birbaşa, ya da dolayı olaraq insanlarda təbiət, onun qorunması, inkişafd etdirilməsi haqqında şüur yaratmaqdan ibarətdir. İnsanlar unutmamalıdırlar ki, təbiətin təhdid hər zaman onları qapıda onları gözləyir.

Biomüxtəliflik nə üçün əhəmiyyətlidir?

Biologiyada "bioloji müxtəliflik" bir bölgənin genləri, növləri və ekosistemlərinin bütövlüyü" olaraq tanınır. Sadə desək, orada olan bütün canlı orqanizmləri əhatə edən müəyyən ekosistem həyat formalarının dəyişməsidir. "Ekosistem" termini olduğunuz bölgədəki kiçik bir meşə sahələri və ya bölgəni içinə aldığı kimi, dünyanı da bir bütün olaraq içinə ala bildiyi üçün geniş bir tərifdir. Planetimizin biomüxtəlifliyi, milyonlarla flora və fauna növündən ibarətdir. Bununla yanaşı, bu növlərin bölgüsü olduqca nizamsızdır. Böyük müvazinətlər, əsasən, tropik bölgələrdə müşahidə edilir.
 
Amazon yağış meşələri

Biomüxtəliflik nədir?

Yalnız Amazon yağış meşəsi bir milyondan çox bitki və heyvan növünü özündə saxlayır. Amazon meşə və ya amazonkalar kimi də tanınan bu yağış meşələri, 1,4 milyard hektar sahə boyunca uzanır və planetdəki ümumi tropik meşələrin yarısını təşkil edir. Tanınmış olan minlərlə həşərat, amfibiya, sürünən, məməlilər və balıq növündən başqa, bu yağış meşələri hələ tanınmamış daha on minlərlə bitki və heyvan növünə ev sahibliyi edir. 2001-ci ildə aparılan bir tədqiqatla Amazon yağış meşələrinin 64 hektar sahənin minlərlə müxtəlif növ bitki saxladığı ortaya çıxmışdır.
Təbii şəraitlərdə mağaralardan, müasir beton quruluşlara keçmək üçün uzun bir yol qət etməsinə baxmayaraq, insanlar təbiətlə olan yarışda önə çıxmağa çalışmamalıdır. Amma insanlar təbii mühitə, təbiətin nizamına ciddi dəyişikliklər etdi və bu dəyişikliklərin xeyli bir qismi ekosistemə köklü surətdə ə zərbə vurdu, yenə sellərdən sürüşmələrə qədər bir çox fəlakət və anomaliyalardan yenə ibrət almadı. "Təbii mühitdə bir neçə növün yox olması nə ziyan edəcəkdir”,- deyənlər, ekosistem biomüxtəlifliyin əhəmiyyətini , əlbəttə, anlaya bilkməzlər.
Həqiqətən, bitki və heyvanlar (bütün növlər və insanlar da buna daxildir). Bir-birinə bağlıdırlar. Tək bir növün yox olması, birbaşa və ya dolayı olaraq itən növlə asılı olan digər növlər üzərində təsirsiz ötüşmür. Bütün ekosistemi bir-birinə bağlanmış qida zəncirləri var. Bu tikilinin mürəkkəb bir quruluş olduğunu və bu qida zəncirindəki hər hansı bir əlaqəyə verilən zərərin bütün dünya və insanlar da daxil olmaqla dünyadakı saysız-hesabsız növlər üçün də problem yaradan bir böhrana çevrilməsini dərk etməyimiz lazımdır.

Biomüxtəliflik nədir?

 Məsələn, təbiətdən arı növünün yox olması 100 min bitki növünün yox olması demək olardı.

Yırtıcı-ov əlaqəsi ekosistemin mühüm vəsiləsidir. Belə ki, yırtıcı, ya da ovun populyasiyasında alma nisbəti ekosistemin ümumi funksiyasında ciddi bir dəyişiklik meydana gətirə bilər. Hind alt qitəsində yerləşən dörd böyük pişikdən biri olan "Pələng” (Panthera dəclə) bu gün vəhşi təbiətdə 2000-3000 sayarası olar, onlar yoxolma təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya qalmışdır. Bu vəziyyəti nəzarətdə saxlamaq üçün örtüyü sahələrin cavanlaşması, belə sahələrin genişləndirilməsi lazımdır.
Bu vəziyyət insanlaraı necə təsir göstərir? Kənd təsərrüfatı əraziləri ilə meşələr arasındakı məsafənin sürətli bir şəkildə azalması ilə vəhşi təbiətdə mövcud ərzaq ehtiyatları tükənəndə kənd təsərrüfatı sahələrinə nüfuz etməyə başlayacaqlar.
Xallı maral populyasiyasında da ciddi bir azalma müəyyən edilmişdir.. Əgər xallı marallar və onların yırtıcıları olan pələnglərin əlaqəsini müqayisə edəcək olsaq, ceyran populyasiyasının azalması pələng populyasiyalarının ac qalması anlamına gəlir. Belə bir vəziyyətdə pələnglər təbii şəraitdə tapmadıqları qidaları ı ev məməlilərdə axtarmağa başlayırlar.
Belə vəziyyət insan övladına necə təsir edəcəkdir? Pələnglərin vəhşi təbiətdəki ərzaq ehtiyatları tükənərsə, önlar üçün növbəti vəsait ən yaxşı halda meşələrin ətrafında yaşayan insanlar və bu yaşayış yerlərində yaşayan ev heyvanları olacaqdır. Onda pələnglər və insanlar qarşı-qarşıya gələcək. Nəticədə, hər iki tərəfdən də itkilər olacaq.

Biomüxtəliflik nədir?

Həddindən artıq bitki örtüyünün məhv olması dolayı olaraq insanlara təsir göstərəcəkdir, çünki yağış miqdarına mane olacaq, beləliklə, get-gedə regionun çölləşməsinə yol açacaqdır. Heyvanların təbii həyat sahələrinə insan tərəfindən edilən basqı heyvan yaşayış sahələrinin itirilməsi anlamına gəlir. Bu qida azlığı, heyvanları insan yaşayış yerlərinə yaxınlaşmağa məcbur edir. İnsan ilə heyvan arasında birbaşa münaqişələrin nümunələri zamana görə artacaq və bu münaqişələr hər iki cins üçün də daha çox problem yaradacaqdır.
Həşəratlar da təbiət üçün çox əhəmiyyətlidir! Planetimizdə yaşayan həşəratların sayı milyonlarladır. Əslində, planetdəki 6-10 milyon ətrafında həşərat olduğu təxmin edilir. Bu həşəratları itirmək olmaz, çünki bu böcəklərin böyük əksəriyyəti bitki tozlandırıcı kimi mühüm rol oynayır. Həşəratlar yoxluğunda, bitkilərin çoxalma prosesini asanlaşdırmaq üçün külək və digər heyvanlara ehtiyac duyulacaq və bu da bütün prosesi böyük ölçüdə alt-üst edəcəkdir.

Və mikroskopik orqanizmlər! Biomüxtəlifliyin əhəmiyyətindən bəhs edərkən çılpaq gözlə görünməyən orqanizmləri də istisna edə bilmərik. Bu mikroskopik növlərin, bir ekosistemin düzgün işləməsində əhəmiyyətli rolu vardır. Bitkilərin böyüməsi üçün əsas lazım olan azot, torpaqdakı azot bakteriyaları bu orqanizmlər tərəfindən istehsal olunur. Azotu müəyyən edən bakteriyalar məhv olsa, bitkilər ehtiyacı olan azotu almırlar - bu sadəcə bitkiləri təsir etməklə qalmır, eyni zamanda aqrar sahənin viran edilməsinə səbəb olur.

Növlərin yox olması

Bu sətirlər sizing üçün sürpriz ola bilər, ancaq bu günə qədər dünyada var olan bitki və heyvan növlərinin 99 % -I tükənmişdir. Bu kütləvi yoxolma əməllərin sonuncusu olan Kretase-Tersiyer nəsilləri 65 milyon il əvvəl meydana gəlib- onun yox olması dinozavr yox olmasına təkan vermişdir. Bir çox elm adamının altıncı kütləvi yoxolmanı bilavasitə insan fəaliyyətləri ilə bağlayırlar.
Növlərin məhv olmasına dair müşahidələr planetimizdəki bitki və heyvan növlərinin dörddə birinin insanistismarı tərəfindən məhv olma həddinə gəldiyi təxmin edilir.
Şübhəsiz ki, insan planetdəki ən ağıllı növdür. Bütün bunlara baxmayaraq, o, enerjisini təmin etmək üçün öz qidalarını istehsal edən bitkilərdən(və bu bitkilərlə qidalanan heyvanlardan) asılı olmaq məcburiyyətindədir. İnsan asılılığı eyni zamanda həyatda qalmaq üçün əsas ehtiyacı olan oksigenə və bu oksigeni istehsal edən bitkilərə də möhtacdır.

Biomüxtəliflik və qaynar nöqtələr


1998-ci ildə İngilis ekoloq Norman Myers, yüksək nisbətdə endemizim ilə xarakterizə edilən, ticarət, kənd təsərrüfatı və meşə məhsulları istehsalı kimi insan fəaliyyəti nəticəsində habitat itki təhdid altında olan 10 tropik meşə dünyaya tanıtdı.
Norman Meyers, bu meşələri biomüxtəlifliyin qaynar nöqtələri kimi səciyyələndirdi, bu meşələr endemik növ olaraq 0.5 faiz və ya riyazi olaraq 1500 vaskulyar bitki növünü əhatə edir. Tərifin keçirildiyi o zamandan bu yana, dünyada 34 qədər qaynar nöqtə aşkar edilib və bu təsbitlərdən 25 qədəri Mayerin biomüxtəliflik "qaynar nöqtə" tərifinə daxil olması təmin olunub.
 

Biomüxtəliflik nədir?

"Qərbi Ghats”

"Qərbi Ghats” Hindistanın qərb sahillərində dağlıq ərazidə tropik dağ bulaqlardır. Bu region dünyanın "bioloji müxtəliflik" zəngin olan və ən isti nöqtələrindən biridir. Bölgədə 5000 növ çiçəkli bitki, 139 növ məməlilər, 508 quş növü və 179 növ amfibiyadan ibarət olduğu bilinməkdədir. "Onların 325-ə qədəri təhlükə altındadır. Burada mövcud olan 179 amfib növünün , təxminən, 80 % -I endemikdir. Bölgədəki sıx meşələrdə yaşayan sürünənlərdə, quşlarda və məməlilərdə yüksək səviyyədə endemizm müşahidə edilir.
Bioloji müxtəliflikdə, adətən, yüksək endemik vəziyyət və insanlardan gələn təhdidlər ilə xarakterizə olan bu bölgələr dünyanın ümumi bitki və heyvan növlərinin təqribən 60 % -ni təşkil edir. Bu məqsədlə bu günə qədər görülən işlər azdır. Bu mürəkkəb ekosistemdə qorunma tədbirlərinin həyata keçirilməsi bahalı və çətindir. Odur ki, Beynəlxalq Ətraf Mühitin Mühafizəsi Təşkilatı (CI) tərəfindən qeyd edildiyi kimi, bu bioloji müxtəliflik qaynar nöqtələrində yaşayan növlər bərpa etmək çətindir, lakin bu heç bir şəkildə xalqın istəklərindən asılı deyildir. Məcburidir.
Bioloji müxtəliflik, şübhəsiz ki, ekosistemin ən mühüm komponentlərindən biridir və planetimizi xilas etmək üçün qorunmanın əhəmiyyətini anlamaq çox vacibdir. Bir kauçuk bant uzanırsa, yalnız bir nöqtəyə qədər uzanacaq, sonra isə sönür və əlimizə zərər verir. Təbiətin davranışı bu nümunədən fərqlənmir.
Onu sıxışdırmağa daha çox səy göstərdikcə, o, sona çatacaq və bunun həyatımıza olan təsiri daha da artacaqdır.

Biomüxtəliflik nədir? 

Çevirən və yazan: Yavuz Aydın

Hörmətli qonaq, Şərh yazmaq üçün zəhmət olmasa hesaba daxil olun ya da Qeydiyyatdan keçin.

Şərhlər:

Şərh Yaz