» » Sağlamlığa əks təsir edən amillər

Sağlamlığa əks təsir edən amillər


Nə ağlarsan,nə sızlarsan,
Bir dərdi beş olan könlüm.
Axırda zünnar bağlarsan,
Qəmə yoldaş olan könlüm.
Aşıq Abbas Tufarqanlı

Yazımıza XVI əsrin sonları - XVII əsrin əvvəllərində yaşayıb yaratmış bu məşhur el aşığımızın gəraylısının ilk bəndi ilə təsadüfən başlamadıq. Sağlam olmaq kiminsə əlli-ayaqlı, gümrah, enlikürək, ucaboy olması demək deyil. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) verdiyi tərifə görə, "Sağlamlıq fiziki, əqli və sosial rifahın bütöv bir şəkildə mövcud olması, xəstəliklərin və bəlanın insan bədənindən uzaq olmasıdır.”
Yəni, sağlamlıq orqanizmin fiziki göstəricilərinin əqli və soşial rifahla üst-üstə düşməsi vəziyyətidir. Ona görə də insan sağlamlığı həm də nümunəvi həyat tərzi, sağlam ətraf mühit və bio-tibbi kimi amillərin gərəkliliyini zəruri edir.

Deməli, insanın daxili aləmi və ona təsir edən kənar amillərlin keyfiyyəti də sağlamlığı xarakterizə edən əsas amillərdən biridir və biz də yazımızda məhz insan sağlamlığını ciddi şəkildə risklərə məruz qoyan, amma önəm verilməyən, ciddiyə alınmayan kənar amillərə toxunmaq istəyirik.
Son vaxtlar insanlar daha əsəbidirlər. Psixoloji və yaxud nevroloji xəstəliklərin sayı-hesabı günbəgün artmaqdadır. Avtobusda, metroda, işdə, həyətdə rastlaşdığımız insanların üz-gözündən soyuqluq yağır.
Vaqonda çox nadir yanaşı əyləşmiş adam görmək olar ki, deyə-gülə söhbətləşirlər. Kimi qaşqabaqlı halda kirimişcə oturub, kimi ayaq üstə gözlərini görünməyən məchulluğa dikib, kimi telefonla qurdalanır: gözləyir ki, mənzilbaşına çatıb, bir az geniş mühitə, sakit havaya çıxsın.
Nəinki uzaq adamlar, lap yaxın tanışlar, qohumluq münasibətləri olan adamlar, bir də görürsən, bir balaca söhbət edən kimi, fikirləri, sözləri haçalaşır: əl-qollarını ölçə-ölçə danışırlar, gözlər hədəqəsindən çıxmaq istəyir, səs tonları yüksəlir və s. Adama elə gəlir ki, bu dəqiqə bir-birlərinin saçlarından yapışacaqlar. Görünür, məişətdə tez-tez eşitdiyimiz "heç kimin əsəbi yerində deyil” sözləri heç də təsadüfi deyil.
Küçədə, nəqliyyat vasitələrində, iş yerində, evdə, həyətdə qəflətən halı pisləşən, həyatını itirən şəxslər haqqında o qədər eşitmişik ki.
Mütəxəssislər bunun səbəblərini ekologiyanın pozulması, düzgün qidalanmama, piylənmə, maddələr mübadiləsinin pozulması kimi ciddi səbəblərlə əlaqələndirsələr də, ilkin səbəb kimi stress və depressiyaları önə çəkirlər.
Ümumiyyətlə, stress və depressiyalar təkcə ürək və damar xəstəlikləri üçün deyil , insanın bütün sağlamlığı üçün əks- təsir edən ən ciddi faktorlardan biridir.
Ağrılı hal bir də budur ki, xəstəlik getdikcə cavanlaşmağa doğru meyillidir.
Amma istər cavan, istərsə də yaşlı insan olsun, hər hansı əsəbi, ruhi, psixi sarsıntı keçirmiş insanlar çox hövsələsiz olurlar. Belə vəziyyətlərdə onların psixi müqaviməti azalır, hadisələrə normal reaskiya verə bilmir, özlərindən asılı olmayaraq, aqessivləşir, hər şeyi inkar edir, heç kimlə konsensunsa gəlmək istəmirlər. Nəticədə, getdikcə artan nevroloji, psixoloji travmalar axırda ürək-damar xəstəlikləri üçün stimul yaradır. Ürək-damar xəstəliyi tapmasa da, qeyd etdiyimiz kimi, gərginlikdən, əsəbilikdən, mənəvi yorğunluqdan, əzginlikdən,ümidsizlikdən nə normal qaydada qidalana bilir, nə yedikləri ürəyinə yatır, nə ürəkdən gülə bilir, nə rahat yata bilir, nə də insanlarla səmimi ünsiyyətdə ola bilirlər.
Bəs nədir əli-ayağı, gözü, başı sağ-salamat insanları əsəbi edən, stress və depressiya halına gətirən? Təbii ki, insanın daxili aləmi bu proseslərdə böyük rol oynayır.İnsan daxilən rahat olmalıdır, gözü-könlü tox olmalıdır. Mübariz olmalıdır. Qarşısına çıxan hansısa problemə elə o dəqiqə təslim olub, giley-güzar etməməli, ümidsizliyə qapılmamalıdır. Həyat dəfələrlə sübut edib ki, uğur və yüksəliçi iradə və qətiyyətləri, zəngin həyat təcrübələri ilə qazananların səadəti daha etibarlı və mənalı olur. Onlar hər zaman qarşlarına çıxan istənilən çətinliyin həllini tapmağı bacaracaqlar.
Amma iş burasındadır ki, insanın qarşısına çıxan çətinliklərin heç də hamısı mübarizə, əzm assosiasiyası doğurmur, əksinə, adamın əlini işdən soyudur, hədəfsizləşdirir, ümidsizləşdirir, sonda daha ağır nəticələrə də aparıb çıxara bilər. Kimsə ali məktəbə orta məktəbi qurtaran ili, daha sonrakı illəri qəbul oluna bilməz. Arzuya çatmaq 3-4, bəzən 5 il də çəkə bilər.İnsan karyera qurmaq üçün də xeyli müddət gözləməli ola bilər, mənzil şəraiti və sair bu kimi problemlər, əslində, mübarizə məktəbidir, həyat dərsləridir. Belə problemlər insanı üzməməli, əksinə, daha mübariz etməlidir. Bunlar adamı niyə xəstələndirməlidir ki, insanlar niyə hazıra nazil olmalıdırlar ki?

Cabir Novruzun "Mənim nəslim” şeirində əsl həyat adamına məxsus bu keyfiyyət necə səmimidir:

… Atam itdi, arzuların dumanında,
Mən tək qaldım sərt taleyin amanında.
Əsla tale insaf nədir bilmədi heç,
Bir çöpü də asanlıqla vermədi heç.
Məni yüz yol döyəclədi, şillələdi,
Neçə-neçə xoş arzumu şil elədi.
Nəyim varsa, zaman-zaman tək qazandım,
Məhəbbətdən qaşığacan tək qazandım.
Qazanmadım səadəti xoş ilə mən,
Yox, qazandım dırnaq ilə, diş ilə mən.
Bu həyatçün, bu ömürçün necə varam.
Bax o çətin günlərimə minnətdaram...

XIX əsrdə yaşamış fransalı ictimai xadim və tarixçi Adolf Tyerin "İnsanın qiymətini meydana çıxaran qarşılaşdığı çətinliklərdir" kəlamı da bu meyarın irqindən, dinindən, milliyyətindən, məkan və zamanından asılı olmayaraq, bütün bəşər üçün eyni həyat dərsliyi olduğunu ortaya qoymaqdadır.

Amma o qayğı və problemlər ki, insanların qarşısına dialektik inkişafın qanunauyğunluğu kimi deyil, sadəcə, sosial qayğılar ədalətli həllini tapmayanda , yaxud da insanlar ictimai yaşayış qaydalarına və əxlaq normalarına doğru əməl etməyəndə çıxır, onda artıq həmin insanların özləri üçün, eləcə də hamı üçün, narahatçılıq, əsəb gətirir, sağlamlığa və insanlar arasındakı sosial ünsiyyətə mənfi təsir göstərir.

Hörmətli qonaq, Şərh yazmaq üçün zəhmət olmasa hesaba daxil olun ya da Qeydiyyatdan keçin.

Şərhlər:

Şərh Yaz