» » Ümumtəhsil məktəblərində dərs cədvəlinin tərtibinə verilən tələblər (I yazı)

Ümumtəhsil məktəblərində dərs cədvəlinin tərtibinə verilən tələblər (I yazı)

Ümumtəhsil məktəblərində dərs cədvəlinin tərtibinə verilən tələblər  (I yazı)

 

Tədris prosesinin nizama salınması normativ sənədlərə uyğun olmalıdır. Ümumtəhsil məktəblərində təlim-tərbiyə prosesinin, ümumilikdə götürdükdə təhsil prosesinin təşkilində bir sıra sənədlərin düzgün tərtibi mühüm şərtdir. Bu proseslərin normal təşkilini təmin edən əsas normativ sənədlərdən biri dərs cədvəlidir.
Təcrübə göstərir ki, bu normativ sənədlərdən biri dərs cədvəli hesab edilsə də hazırda bu sənədin bir normativ əsas kimi tətbiqində qeyri-müəyyənlik vardır. Halbuki dünya təhsil təcrübəsində dərs cədvəlinin tərtibinə verilən pedaqoji tələblər bundan ibarətdir ki, müvafiq tövsiyə, birinci növbədə səhiyyə nazirliyi tərəfindən təsdiq olunduqdan sonra hüquqi sənəd hesab olunaraq Təhsil Nazirliyi tərəfindən yerlərə paylanmalıdır.
Doğrudan da, dərs cədvəli pedaqoji prosesi tənzimləyən sənəd kimi həm də məktəblinin sağlamlıq, psixo-fizioloji və emosional sferasına uyğun şəkildə tərtib olunmalıdır. Buna görə də dərs cədvəlinin tərtibinə ciddi diqqət yetirmək lazımdır. Başqa sözlə desək, dərs cədvəlinin tərtibi pedaqoji, psixoloji, fizioloji-gigiyenik tələblərə cavab verməlidir. Şübhəsiz, hər bir ümumtəhsil məktəbi və ya tədris müəssisə rəhbəri çalışar ki, tərtib etdiyi dərs cədvəli pedaqoji-psixoloji tələblərə cavab versin, həm təhsil prosesi, həm də insan amili (istər müəllim, istərsə də şagird) nəzərə alınsın. Lakin bu bir faktdır ki, dərs cədvəlinin tərtibində bəzi obyektiv və subyektiv çətinliklər meydana çıxır.
Adətən, dərs cədvəlinin tərtibində meydana çıxan çətinliklər aşağıdakı istiqamətdə olur:

1. Dərs cədvəlini tərtib edənin cədvələ verilən əsas pedaqoji tələbləri bilməməsi;
2. Dərs cədvəlini tərtib edərkən mükəmməl olmayan üsullardan istifadə edilməsi.

Araşdırmalarımıza əsasən deyə bilərik ki, Azərbaycan ümumtəhsil sistemində dərs cədvəlinin tətbiqi müəyyən məktəblər var, məsələn:

a) ciddi pedaqoji tələblərə,
b) müəllimin istəyinə,
c) dərs hissə müdirinin istəyinə,
d) haqlı olaraq məktəbin şəraitinə əsaslanır (məsələn, məktəb 2- 3 növbəli, uşaq sayı 2 mindən artıq gimnaziya və liseylər olduğu, fənn kabinetlərinin sinif sayına uyğun gəlmədiyi, əvəzçiliklə işləyən müəllim sayının çox olduğu halda və s.).

Adətən, dərs cədvəlini tədris planına əsasən, müəllimlərin tədris yükünə görə mexaniki bölüşdürmə prinsipi üzrə tərtib etdikdə, o, məktəbdə işin pozulmasına səbəb olur. Cədvəldə dərslərarası boş dərs saatının olması da müəllimin iş gününü uzadır, yaxud onun bir gündə dərslə həddindən artıq yüklənməsi yorğunluğa səbəb olur. Dərs cədvəli pedaqoji tələblər nəzərə alınmaqla tərtib edilərsə, müəllimlərə öz peşə fəaliyyətlərini məqsədəuyğun təşkil etməyə, dərs planlarında qarşıya qoyulmuş vəzifələri düzgün, sistemlə həyata keçirməyə imkan verər.
Dərs cədvəlinin tərtibində ümumi pedaqoji prinsiplər və müəyyən amillər nəzərə alınmalıdır. Prinsiplər aşağıdakılardır:

a) davamlılıq, b) sistemlilik, c) ardıcıllıq, ç)ədalətlilik.

Dərs cədvəli tərtib edilərkən cədvəlin tərtibinə verilən pedaqoji, psixoloji və gigiyenik tələblər nəzərə alınmalıdır.

Cədvəlin tərtibinə verilən pedaqoji tələblər

Dərs cədvəlinin tərtibində bir çox amillər nəzərə alınmalıdır. Bu amillərə məktəblinin psixofizioloji xüsusiyyətləri ilə yanaşı, məktəblilərin və müəllimlərin arzu və maraqları, məktəbdə sanitar-gigiyenik normalar, fənn kabinetlərinin sayı, xüsusilə təhsilin məzmununun xüsusiyyətləri daxildir. Tədris prosesinin təşkili zamanı təlim məşğələləri 8 saatdan az olmayaraq və beş günlük tədris həftəsinə görə nəzərdə tutulmalıdır. Dərsin müddəti bir və iki növbəlidən asılı olmayaraq 45 dəqiqədən çox olmamalıdır.
Dərs cədvəlinə verilən başlıca tələb, hər şeydən əvvəl, dərslərin həm tədris həftəsinin günləri üzrə, həm də bir təlim günü daxilində düzgün yerləşdirilməsidir.
Müşahidələr göstərir ki, həftə ərzində şagirdlərin təlim fəaliyyətinin keyfiyyəti eyni səviyyədə olmur. Belə ki, ikinci, üçüncü və dördüncü günlərdə onların iş qabiliyyəti çox yüksək olur, birinci gün isə aşağı düşür. Çünki şagirdlər istirahət günündən sonra işə alışmağa başlayırlar. Axırıncı təlim günü – beşinci gün isə şagirdlərin ixtiyari diqqəti zəifləyir. Onlar yorulduqlarından qeyri-ixtiyari olaraq istirahətə hazırlaşırlar.
Təlim günü ərzində dərs məşğələləri üçün iş qabiliyyəti, ən yaxşı diqqət, fəaliyyət, maraq əsasən ikinci, üçüncü və dördüncü məşğələ saatlarında yaranır: birinci məşğələ saatında, beşinci və altıncı saatlarda isə aşağı olur. Axırıncı dərslərdə şagirdlər yorğun olurlar.
Həftəlik dərs cədvəlini tərtib edərkən bu metodik tələbləri gözləmək məqsədəuyğun hesab edilir:

1. Fənlərin çətin tədris edildiyi günlərdə onları təsviri incəsənət, rəsmxət, fiziki hazırlıq, musiqi, texnologiya kimi nisbətən asan fənlərlə növbələşdirmək lazımdır. Çətin fənlər üzrə dərslər 2-ci, 3-cü və 4-cü məşğələ saatlarında olmalıdır. Yazılı çalışmaların yerinə yetirildiyi dərslərdən əvvəl fiziki tərbiyə dərslərinin keçirilməsi məqsədəuyğun deyildir, çünki hərəkətlərlə orqanizmin əzələ sisteminin həddindən artıq yüklənməsi kalliqrafiyaya mənfi təsir göstərir.
2. Çətin fənlər üzrə ikidən artıq dərsin cədvələ ardıcıl salınmasından çəkinmək lazımdır. O qədər də çətin olmayan, lakin böyük həcmli ev tapşırıqları ilə fərqlənən bir neçə fənnin (məsələn, ədəbiyyat, tarix, coğrafiya) eyni günə salınması məsləhət deyil. Hər bir sinifdə dərslər xarakter və məzmunca müxtəlif olmalıdır, yəni dəqiq fənlər dillər, ədəbiyyat və ictimai fənlərlə növbələşdirilməlidir.
3. Tədrisinə həftədə iki saat vaxt ayrılmış fənlər üzrə dərslər cədvələ elə salınmalıdır ki, onların arasında iki-üç gün, tədrisinə həftədə üç saat verilmiş fənlər üzrə isə dərslər arasındakı fasilə bir gün olsun. Hər hansı fənn üzrə dərslərə uzun müddət fasilə verilməsi, cədvəldəki saatların bərabər bölüşdürülməməsi şagirdlərin fənnə müntəzəm diqqət yetirmələrinə imkan vermir.
 

Ümumtəhsil məktəblərində dərs cədvəlinin tərtibinə verilən tələblər  (I yazı)

 

4. Pedaqoji mülahizələrə əsasən, lazım gəldikdə, cədvəldə bir fənn üzrə qoşa dərslərin salınmasına icazə verilə bilər. Yuxarı siniflərdə fizika və kimyadan qoşa dərslər laboratoriya işlərini düzgün təşkil etməyə imkan verir. Ədəbiyyatdan qoşa dərslər inşa yazıları üçün, böyük həcmli bədii əsərləri daha dərindən araşdırmaq üçün istifadə edilə bilər. Yuxarı siniflərdə riyaziyyat və informatika təhsil sahələri üzrə qoşa dərslər nəzəri materialları daha yaxşı möhkəmləndirməyə kömək edir. Riyaziyyat üzrə həmin saatlardan iki saatlıq yoxlama yazı işləri üçün də istifadə etmək olar. Fiziki tərbiyə və texnologiya üzrə də qoşa dərslərin təşkili məqsədəuyğun hesab olunur. Bazar ertəsi və cümə günlərində qoşa dərslərin cədvələ salınması didaktik cəhətdən əhəmiyyətli hesab edilmir. Bu məqsədlə, müəllimin eyni fənn üzrə dərslərini paralel siniflərdə eyni bir dərs gününə salmaq məsləhətdir. Bu, müəllimin məşğələlərə hazırlaşmasını yüngülləşdirir, siniflər üzrə şagirdlərin biliyində olan kəsirləri müəyyənləşdirməyə, dərhal təhlil aparmağa və geriləyənlərə vaxtında kömək etməyə imkan yaradır.
5. Mövcud təcrübə göstərir ki, müəllimə hər bir təlim günündə, bir növbədə işləməsinə, hətta əgər o, birinci və ikinci növbədə işləsə belə dərslərini ardıcıl keçməyə imkan verilməlidir.
6. Həftəlik dərs yükünü müəllimlər arasında günlər üzrə bərabər surətdə bölüşdürmək, cədvəldə müəllimin dərs ardıcıllığını gözləmək (həm də dərslər arasında boş saat saxlamaq) lazımdır. Bu, direktor və ya təlim-tərbiyə üzrə direktor müavini üçün istisna edilir, çünkü onlara başqa müəllimlərin dərslərini dinləmək, işlərini yoxlamaq lazım gəlir.
7. Dərs cədvəllərində siniflərdə müəllimlər tərəfindən əyani vəsait və mövcud kabinetlərdən (fizika, kimya, biologiya, informatika, idman zalı və s.) istifadə edilməsi imkanları nəzərdə tutulmalıdır. Əgər əyani vəsaitlərin komplekti paralel siniflərdə dərs deyən eyni fənn müəllimlərini təmin etmirsə, onda onların dərsləri cədvəldə müxtəlif saatlara düşməlidir.
8. Dərs cədvəlinin tərtibi ərəfəsində bu və ya digər fənn üzrə təlimin təşkili və həyata keçirilməsi nəzərə alınmaqla yanaşı, müəllimlərin kadr tərkibinin xüsusiyyətlərini də nəzərə almaq vacib şərtdir. Burada gənc mütəxəssislərin, sinif rəhbərinin, əvəzçiliklə işləyənlərin dərsləri nəzərə alınmalıdır. (məsələn, sinif rəhbəri fizika fənnini tədris edirsə, bu fənn çətin fənlərə aid olsa da bu dərsi heç olmasa günün III-IV saatlarına salmaq məsləhətdir ki, o, sinfində olan şagird kontingentinə nəzarət edə, başqa müəllimlərin onun sinfi haqqındakı fikirlərini öyrənə bilsin və ən əsası isə təlim gününün axırına qala bilsin ki, valideyinlərlə görüşsün. Bir sözlə, sinif rəhbərinin müəllim, sinif kollektivi və validenlərlə informasiya mübadiləsi üçün şərait yaradılması məqsədəuyğundur). Gənc mütəxəssislərin dərsi onlarla eyni fənni aparanlarla üst-üstə düşməsə, yaxşı olar ki, boş vaxtlarında onlar təcrübəli müəllimlərdən öyrənə və təcrübə mübadiləsi apara bilsinlər. Bu proses metodkabinetin işini də asanlaşdıra bilər və s. Bundan sonra tərtib olunmuş cədvəlin ilk maketi müəllim kollektivi, sonra məktəb rəhbərliyi arasında müzakirə oluna bilər.
9. Kiçikyaşlı məktəblilər üçün dərslərin əsas fənlər üzrə 2-ci, 3-cü, orta və yuxarı sinif şagirdləri üçün 2-ci, 3-cü, 4-cü saatlarda aparılması məqsədəuyğun bilinir. Gün ərzində həftənin də əsas fənlərini (oxu, yazı, riyaziyyatı) musiqi, təsviri incəsənət, texnologiya, fiziki tərbiyə dərsləri ilə növbələşdirmək məqsədəmüvafiqdir. V-IX siniflərdə bu dərsləri həftənin günlərinə görə də bərabər bölüşdürmək lazımdır.
10. Dərs cədvəlinin tərtibində şəraiti elə qurmaq lazımdır ki, tədris müvafiq kabinetlərdə təşkil edilsin.
11. Yaxşı olardı ki, ibtidai siniflərin cədvəlində bir gün "yükdən azadolma günü” tətbiq olunsun. (Nisbətən əyləncə xarakterli, zehni gərginliyi az tələb edən gün).
12. Dərs cədvəllərinin hazırlanmış bir neçə variantı bütün müvafiq və maraqlı şəxslər ilə müzakirə edilir, bundan sonra o, məktəbin direktoru tərəfindən təsdiq edilir və əvvəlcədən müəyyən olunmuş yerlərdə asılır.
13. Təcrübə və araşdırmalar göstərir ki, zehni iş qabiliyyəti şagirdin təlim həftəsinin müxtəlif günlərində eyni deyil. Həftənin əvvəlində (bazar ertəsi) və sonunda (cümə) onun səviyyəsi aşağı olaraq qalır. Yeni materialın təqdimi və yoxlama işləri tədris həftəsinin ortalarında, 2-4-cü dərslərdə keçirilməlidir.
14. Dərs cədvəli tərtib edilərkən müəllimlər üçün metodik günün müəyyənləşdirilməsi məqsədə-uyğundur.

Dərs cədvəlinə verilən psixofizioloji və gigiyenik tələblər

Ümumtəhsil məktəblərində aparılan müşahidələr göstərir ki, bəzi hallarda dərs cədvəlinə verilən gigiyenik tələblərə düzgün əməl olunmur. Bu isə müəllimlərin iş qabiliyyətinin aşağı düşməsinə, şagirdlərin isə həddindən artıq yorulmalarına gətirib çıxarır. Ona görə də tədrisin səmərəliliyini artırmaq həftənin günləri və günün saatları üzrə dərslərin düzgün planlaşdırılmasından, yəni dərs cədvəlinin elmi əsaslarla tərtibindən çox asılıdır.
Dərs cədvəlini düzgün tərtib etmək üçün şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərini, fənlərin çətinlik dərəcəsinə görə müxtəlifliyi, həftənin günlərinə və saatlarına görə məktəblinin iş qabiliyyətinin dəyişməsini və s. obyektiv amilləri nəzərə almaq vacibdir. Deməli, cədvəldə dərslərin səmərəli düzülüşünə nail olmaq üçün şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərini də bilmək vacibdir. Odur ki, cədvəldə dərslərin səmərəli düzülüşünə nail olmaq üçün dərs cədvəlini tərtib edən şəxsin əlində valeoloji biliklərə əsaslanan, məktəblinin fizioloji göstəricilərini əks etdirən məlumatlar da olmalıdır.
Qeyd edək ki, valeoloetik təhsil və tərbiyə- təhsil alanlarda sağlamlığa olan tələbat, onlara sağlam həyat tərzinin elmi anlamını başa salmaq və onu həyata tətbiq etməyi öyrətmək mənasıını verir.
Bununla birlikdə, müəyyən yaş mərhələsində şagirdlərin psixi inkişafında bəzi dəyişikliklər olur. İbtidai siniflərdə kiçik məktəb yaşlı şagirdlərin mərkəzi sinir sistemi zəif inkişaf etdiyindən orada oyanma ləngiməyə nisbətən daha qüvvətli olur. Çünki bu yaşda uşaqlar oynaq və mütəhərrik olur, dinc dayana bilmirlər. Fizioloji tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, kiçik məktəb yaşlı şagirdlərdə beynin funksional fəaliyyəti lazimi qədər formalaşa bilmir.
Kiçik yaşlı məktəblilərin əzələ sistemi zəif inkişaf etdiyindən əzələ lifləri olduqca nazik və qısa olur. Ona görə də həmin yaşda uşaq əzələləri gərginliyə davamsız olur və tez yorulur. Deməli, kiçik yaşlı məktəblilərdə yazı dərsini günün keyfiyyətli saatlarına salmaq, əzələ fəaliyyətinin çox sərf edildiyi fənləri isə ardıcıl verməmək lazımdır.
Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, əgər yuxarı sinif şagirdləri yüklənmədən qorunmaq üçün, mütləq olunacaq işləri seçə bilirsə, yəni məlumatların tənzimlənməsinə meyl göstərirsə, kiçik məktəblilərin orqanizmi isə məlumatların belə tənzimlənməsinə öyrənməmişdir. Buna görə də kiçik yaşlarda zehni yüklənmə çox olur və yorulma tez başlayır.Bu mənada qeyd etməliyik ki, hər bir yaş dövründə orqanizmin funksional imkanlarının nəzərə alınması vacibdir.
Yorulmanın gedişində iki mərhələni ayırd etmək olur: birinci mərhələ- oyanma fazasıdır. Bu zaman uşaqlarda narahatlıq, diqqətin zəifləməsi və s. müşahidə olunur. Şagirdlər dərslərin axırında o yan – bu yana boylanır, səs salır, vəziyyətlərini tez-tez dəyişirlər. Yorulmanın ikinci mərhələsi- tormozlanma fazasıdır. Bu dövrdə uşaq süstləşir, hərəkətsiz olur, onu yuxu basır. Kiçik məktəb yaşlı uşaqlarda oyanma tormozlanma prosesinə nisbətən üstünlük təşkil edir. Tormozlanma funksiyasının zəifliyi nəticəsində tədris məşğələlərinin təsiri altında kiçik yaşlı məktəblilər daha tez yorulurlar.
 

Ümumtəhsil məktəblərində dərs cədvəlinin tərtibinə verilən tələblər  (I yazı)

 

Davamı var...

Hörmətli qonaq, Şərh yazmaq üçün zəhmət olmasa hesaba daxil olun ya da Qeydiyyatdan keçin.

Şərhlər:

Şərh Yaz
SitatCavab
  • Qurup: Təsisçi
  • Qeydiyyat: 12.09.2016
  • Status: offline
  • Şərhləri: 79
  • Məqalələri: 1079
^
İndi müəllimlərin dərs saatları azdır. Bundan istifadə edib dərslərini ən çoxu 3-4 günə saldırırlar. Belə vəziyyət şagirdə və müəllimə də zərərli olduğu kimi, məktəb üçün də
zərərlidir. Müəllim 3-4 günə dərsini deyib məktəbdən aralı düşür.
Halbuki, şagirdlərin dərsə səmərəli hazırlaşa bilməsi üçün dərs yükünün miqdarının, onu günlər arasında nümunəvi bölünməlidir.
  • Нравится
  • 1